InfoNu.nl > Huis en Tuin > Producten > Fineer: materiaal en gebruik

Fineer: materiaal en gebruik

Fineer: materiaal en gebruik Fineer is een dun laagje hout, van ongeveer 0,5 tot 3 millimeter, dat op ander (goedkoper) hout kan worden gelijmd. Het 'fineren' is een methode om een houten meubel of voorwerp te bekleden en/of te versieren met één of meerdere verschillende houtsoorten. Het fineer kan eventueel in een patroon worden gelegd of er kunnen figuren uit worden gezaagd.

Geschiedenis

<I>Sterkabinet</I>, rond het jaar 1700Sterkabinet, rond het jaar 1700
In de 16de eeuw brachten de Portugezen exotische houtsoorten naar Europa, en wat later ook de Nederlanders. Deze houtsoorten, zoals: mahonie, palissander en ebbenhout waren (en zijn nog steeds) erg kostbaar. Door van dit hout fineer te maken konden deze houtsoorten toch worden gebruikt.

Blindhout

Een meubel werd van een goedkopere houtsoort gemaakt en vervolgens bedekt met fineer van een andere (duurdere) houtsoort. Het hout dat met fineer bedekt gaat worden, wordt het 'blindhout' genoemd. In Nederland en Frankrijk werd eikenhout gebruikt als blindhout, dit kwam toen nog veel voor en was betaalbaar. In Italië gebruikte men vaak populierenhout en in andere landen, zoals Engeland meestal naaldhoutsoorten: vuren of grenen. Alleen aan de binnenkant en onderkant van een gefineerd meubel of aan de zijkanten van laden is het blindhout te zien.

Triplex en Multiplex

Door de komst van de centrale verwarming, moesten meubels worden aangepast aan het droge klimaat dat door deze manier van verwarmen ontstond. Hout heeft de eigenschap in erg vochtige of droge omgevingen krom te trekken, te scheuren, te krimpen of uit te zetten, en veroorzaakt tevens dat het fineer op een meubel loslaat of barst. Fineer in de vorm van triplex en later multiplex, zag men als een oplossing om meubels van te maken. Dit zijn drie of meer platen fineer die op elkaar zijn gelijmd, hiervoor wordt geschild fineer gebruikt. Triplex en multiplex worden nu ook nog veel gebruikt, het is goedkoper dan massief hout, verkrijgbaar in veel maten en beter bestand tegen een drogere omgeving.

Productie

Oud fineer is herkenbaar aan de dikte. Tot ongeveer de 17de eeuw werd het met de hand gezaagd met een 'raamzaag', een houten frame waarin een zaag is opgespannen. Het fineer werd hiermee 2mm tot 4mm dik en het nadeel was dat er door de zaagsnede veel hout verloren ging.

Door de uitvinding van de lintzaag eind 16de eeuw, kon het fineer veel dunner worden gemaakt en aan het einde van de 19de eeuw kon het behalve machinaal gezaagd, ook met een machine worden gestoken (gesneden) of geschild. Zo werd het fineer nog veel dunner, was er weinig houtverlies en werd het daarom goedkoper. Het nadeel van het steken of schillen van fineer is dat het hout eerst moet worden gestoomd of gekookt, waarbij het broos kan worden of verkleuren. Niet alle houtsoorten zijn daarom geschikt om gestoken of geschild te worden, bovendien geven de verschillende methoden, verschillende resultaten.

Tekening

De richting waarin de houtelementen in een boom lopen ten opzichte van de as van de boom, wordt ook wel de 'draad' van het hout genoemd, deze is verschillend per houtsoort. Veel houtsoorten zijn 'rechtdradig', de draadrichting loopt evenwijdig aan de as van de boom. Tropische houtsoorten zijn vaak 'kruisdradig', de draad wisselt regelmatig van richting, zoals bij mahoniehout. Verder bestaan er houtsoorten met een warrige of onregelmatige draad en een golvende draad.

Er zijn houtsoorten met een grove nerf, bijv. eikenhout, of met een fijne nerf zoals berkenhout, dit zijn de lange of korte, smalle streepjes over de lengte van het hout. De structuur wordt bepaald door de grootte van de houtvaten in een boom. Deze zorgen voor de transport van water. Bij grote houtvaten is de nerf grof en bij kleine fijn.

WortelfineerWortelfineer
Deze natuurlijke eigenschappen van het hout, bepalen samen met de manier van het produceren van fineer de tekening.
Hout kan tangentiaal (over de lengterichting, buiten het hart van de boom), kops (dwars) of radiaal (over de lengte en over het hart) worden gezaagd, of gestoken. Verder kan de stam worden geschild op een soort grote draaibank.

Rechtlijnig fineer

Door radiaal gezaagd of gesneden hout, ontstaat rechtlijnig fineer. Er zijn rechte lange of korte strepen zichtbaar.

Spiegel fineer

Radiaal (of kwartiers) gezaagd hout verkrijgt 'spiegels', glanzende plekjes of streepjes die ontstaan door de doorgezaagde mergstralen. Mergstralen zorgen voor de voedseltransport in de boom en lopen horizontaal door de stam, van in het merg tot aan de schors. De spiegels zijn vooral goed te zien bij eikenhout, beukenhout, iepenhout en esdoorn.

Vlam fineer

Dosse of tangentiaal gezaagd hout, geeft net als geschild fineer een vlammen-tekening.

Oesterfineer

Dit wordt gemaakt van kleine stammen en takken van vooral de olijf- en notenboom. Het wordt kops gezaagd, zodat de jaarringen te zien zijn.

Wortelfineer

Het heeft een warrige, onregelmatige draad, wordt gemaakt van wortelknollen, grillig gegroeide uitwassen aan de stam. De knollen bevinden zich vooral op essen, iepen en de notenboom.

'Vogeloog esdoorn''Vogeloog esdoorn'

Gemoesteerd fineer

Sommige boomsoorten hebben overal kleine takjes en noestjes. De noestjes die te zien zijn op tangentiaal gezaagd hout, lijken op vogelogen. Een voorbeeld hiervan is de 'vogeloog esdoorn', een esdoorn soort die in Amerika en Japan voorkomt. Het fineer wordt ook wel “eksteroogfineer” genoemd.

Bloemfineer

Van het gedeelte van een boom waar de stam zich splits in twee hoofdtakken, wordt bloemfineer gemaakt. Meestal van mahonie- en notenhout.

Soorten

Naast een verschil in textuur en structuur hebben alle houtsoorten verschillende kleuren. Een aantal houtsoorten die doorgaans voor marqueterie of inlegwerk werden en worden gebruikt zijn o.a.:

  • ebbenhout, zeer donkerbruin tot zwart van kleur
  • mahoniehout, bruinrood
  • palissander, bruin met donkerbruin en zwart
  • notenhout, (licht) grijsbruin met soms donkerbruine strepen
  • coromandelhout, bruin met donkerbruine of zwarte strepen
  • satijnhout, (of citroenhout) is geel van kleur
  • iepenhout, lichtbruin
  • esdoorn, wit tot geelwit
  • olijfenhout, geelbruin met donkerbruine strepen
  • essen, van wit, geelwit tot lichtbruin

De buitenste lagen fineer van plaatmateriaal zoals triplex, multiplex en meubelplaat zijn over het algemeen van berken, eiken, mahonie, populieren (is wit van kleur) en okoumé (lichtrose).

Technieken

Met fineer zijn een aantal decoratietechnieken mogelijk; intarsia of inlegwerk, marqueterie of oplegwerk en het spiegelen van fineer.
Zowel inlegwerk als oplegwerk bestonden al in de oudheid. In Egypte, in de eerste dynastie (± 3150 v.Chr.) gebruikte men voor het inlegwerk materialen als ivoor, ebbenhout, gekleurde stenen en glas. Rond de 14de eeuw werden deze technieken herontdekt en gebruikt in Italië en kort daarna in Zuid-Duitsland. Andere landen waaronder Nederland volgden pas veel later, daar werd begin 17de eeuw af en toe inlegwerk toegepast. En marqueterie aan het einde van de 17de eeuw tot en met het begin van de 18de eeuw. In de 19de eeuw werd deze techniek opnieuw geliefd.

Intarsia of inlegwerk

Bij de techniek 'intarsia' of inlegwerk, worden met beitels en gutsen ondiepe vormen in massief hout gesneden en gestoken, waarna deze uitsparingen worden opgevuld met stukjes fineer van een andere houtsoort, of ander materiaal. Het meubel of voorwerp waarin deze techniek wordt toegepast wordt niet geheel bedekt met fineer.

Marqueterie of oplegwerk

Met deze techniek wordt een houten meubel of voorwerp geheel met fineer bedekt. Dat kan met fineer van één houtsoort of met verschillende houtsoorten gecombineerd, en gesneden in figuren of patronen zoals mozaïek. Oplegwerk met geometrische patronen wordt 'parqueterie' genoemd.

De meubelmaker André Charles Boulle (1642-1732) die aan het hof van Lodewijk de 14de werkte (de 'Zonnekoning'), werd beroemd door het verfijnen van een marqueterie-techniek: de 'Boulletechniek'. Twee (of meerdere) platen verschillende contrasterende fineersoorten, of andere materialen zoals bv. koper, tin of schildpad, worden op elkaar gelijmd en hieruit worden figuren gezaagd. Daarna worden de delen weer van elkaar verwijderd. Het uitgezaagde figuur van het ene fineer of materiaal wordt in de achtergrond van het andere gelegd. Zo ontstaan twee dezelfde decoraties met de materialen omgekeerd, die eventueel op twee verschillende meubels of voorwerpen kunnen worden gelijmd.

Gespiegeld fineerGespiegeld fineer

Spiegelen

De tekening van bepaalde gestoken fineersoorten zoals bloemfineer, of wortelfineer komt nog beter tot zijn recht wanneer het fineer gespiegeld wordt gelegd. Hiervoor is een 'boek' fineer nodig, een pakket van een aantal platen fineer dat gezaagd is uit hetzelfde gedeelte van de stam. De platen fineer hebben daarom bijna dezelfde tekening.

Tot slot

Het gebruik van fineer werd in het begin van de 20ste eeuw vaak gezien als vervalsing. Het zou alleen gebruikt worden om een meubel van goedkoop hout, op kostbaar hout te doen laten lijken. Het is duidelijk dat besparing een reden kan zijn voor het gebruik van fineer, maar de belangrijkste bedoeling is toch wel schoonheid, door decoratief gebruik.

Lees verder

© 2014 - 2019 Vuurvlieg, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Ebbenhout en coromandelhoutEbbenhout en coromandelhoutTwee tropische hardhoutsoorten, ebbenhout en coromandelhout, hebben veel overeenkomstige kenmerken en toepassingen. De b…
Meubelgeschiedenis van stoel, tafel, bed en kastMeubelgeschiedenis van stoel, tafel, bed en kastZitten, slapen, eten en opbergen heeft de mens wel vanaf de vroegste oudheid gedaan maar de meubelen die wij daar nu bes…
Letterhout of slangenhoutLetterhout of slangenhoutHet hout van de altijd groen blijvende loofboom met de botanische naam Piratinera guianensis of Brosimum guianense uit d…
Houtsoorten voor zelf meubels makenHoutsoorten voor zelf meubels makenHet zelf maken van meubels is makkelijker dan u denkt. Het is belangrijk dat u weet waar u rekening mee dient te houden,…
Van triplex tot spaanplaatAls je naar de bouwmarkt gaat, kan je er tal van platen en panelen aanschaffen. Van triplex, MDF en spaanplaat heeft ied…
Bronnen en referenties
  • “Hout 1, houtsoorten”, P.N. van Kampen & Zoon N.V. Amsterdam
  • “Houtbewerking in de praktijk”, Ernest Scott/ Willem Aalders
  • “Materialenkennis voor meubelmakers”, P.E.L. Izeren en G.J. Lips
  • “Antiek herkennen”, Hans Karel van Nieuwenhuizen
  • www.marquetterie.eu
  • Wikipedia

Reageer op het artikel "Fineer: materiaal en gebruik"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Vuurvlieg
Laatste update: 09-10-2017
Rubriek: Huis en Tuin
Subrubriek: Producten
Special: Meubelherstelmaterialen
Bronnen en referenties: 6
Schrijf mee!