Leem als bouwmateriaal

Leem verdient meer aandacht als bouwmateriaal. Ecologisch, goed en goedkoop verkrijgbaar, goed en gemakkelijk verwerkbaar.

Leem

Leem is een grondsoort die voornamelijk bestaat uit klei, silt en zand. Leem is minder geschikt om er planten op te verbouwen vanwege de geringe hoeveelheid voedingsstoffen en de moeilijke verwerkbaarheid. Leem is in grote delen van de wereld aan of net onder de oppervlakte aanwezig.

Voordelen van leem

De voordelen van leem zijn legio:

• 100% herbruikbaar,
• buffert water en reguleert daarmee de vochthuishouding,
• buffert warmte en kan daardoor makkelijk dienen als thermische accumulator,
• omdat er geen bindmiddel gebruikt wordt, komt er geen radon gas vrij,
• makkelijk te verwerken,
• op veel plaatsen (als afvoerprodukt) aanwezig.

Nadelen van leem

• leem kan (zonder bindmiddel) niet tegen veel water,
• is iets gevoeliger voor beschadigingen.

Leem als bouwmateriaal

Leem kent een aantal toepassingen in de bouw:

1. leemstuc
2. strobouw
3. vakwerk
4. stampleem in wanden
5. adobe
6. stampleem in vloeren

Leemstuc

Leemstuc is een vorm van stucadoren waarbij een leem / zandmengsel als stucmateriaal gebruikt wordt.

Het stucwerk bestaat uit twee of drie lagen:

1. De eerste laag dient om de ondergrond uit te vullen en is tot 1,5 cm dik. In deze laag wordt tegenwoordig een kunststof wapeningsnet verwerkt om scheuren in de bovenliggende lagen te voorkomen.
2. De tweede laag is dunner (tot 1 cm) en zorgt voot de gladde afwerking. Leemstuc kan net zo strak afgewerkt worden als kalkhoudende materialen.
3. Een eventueel derde laag is dun (1 - 3 mm) en zogt voor een kleurlaag. Zie voor een restauratieproject met een leemstuc uit twee lagen: De Schepenbank

Om leem te kleuren kan kleurleem toegepast worden. Dit is leem die van nature in een aantal kleuren gevonden wordt. Leem kan ook met (natuurlijke) pigmenten gekleured worden en tenslotten kan leemstuc ook gewoon geschilderd worden. Om de vochthuishouding niet te verstoren moet de verf aansluiten bij het gebruikte materiaal.

Bouw eens een huisje van stro

Strobouw

Bij strobouw wordt een dragende structuur uit hout en/of stro opgetrokken en naderhand bekleedt met leem. Leem dient hierbij om het stro af te sluiten voor zuustof ivm brand en ongedierte preventie en mogelijk als afwerking. zie ook artikel of de belgische strobouworganisatie Casa Calida.

Vakwerk

Vakwerk is een toepassing van leem in een houten vakwerk (werk van vakken) die momenteel in Nedereland vrijwel alleen nog in zuid-limburg nog voorkomt. Deze techniek is ontstaan toen er in de vroege middeleeuwen een tekort aan eikenhout ontstond. Bepaalde delen van de constructie werden opgevulde met andere materialen. De eiken vakwerken wereden voorzien van zware staken (vertikaal). Tussen deze staken werden twijgen gevlochten die dienen als wapening tegen scheuren van de leem (zie afbeelding). Deze vakken werden vervolgens gevuld met een mengsel van leem, water en stro. In buitenmuren werd koeienurine toegevoegd om de leem waterbestendiger te maken. De ureum in de urine zorgt voor een waterwerend, vetachtig laagje aan de buitenkant van het vakwerk.

De vochtige leem wordt als leemstuc afgewerkt.

Stampleem in wanden

Stampleem wordt tegenwoordig toegepast als een semiplastisch mengsel dat in een bekisting gestampt word en uithard. Met deze toepassing worden hele huizen samengesteld. In ons klimaat moeten de muren voorzien worden van een waterwerende buitenkant waarin wel een bindmiddel verwerkt wordt.

Adobe

Adobe is een techniek waarbij bakstenen gemaakt worden door leem in een vorm te kneden en vervolgens in de zon te laten drogen. Deze stenen worden vervolgens met leem gemetseld. Deze techniek is heel gebruikelijk in warme streken vanwege zijn eenvoud. In ons klimaat moeten de muren voorzien worden van een waterwerende buitenkant waarin wel een bindmiddel verwerkt wordt.

Stampleem in vloeren

Stampleem als vloer is een techniek die in ons land tot een eeuw geleden veel toegepast werd. De vloer bestaat uit leem die mechanisch of met een hamer aangestampt word. Lijnolie of was eventueel vermengd met ossenbloed worden gebruikt om de vloer waterbestendig te maken. Na uitharding heeft de vloer een consistentie die vergelijkbaar is met een cementen vloer.