De lusten en lasten voor eigenaren van een rijksmonument

Rijksmonumenten zijn panden met een eeuwenoude geschiedenis. Voor veel mensen is het een droomwens om zo'n woning te bewonen. Maar met de aankoop van een monument krijgt de eigenaar niet alleen de lusten, maar ook de financiële lasten op zijn bord. Hoe zit het met het onderhoud en de restauratie? In dit artikel alles over subsidies, verplichtingen en vergunningen waar je mee te maken krijgt als je een rijksmonument bewoont.

Rijksmonumenten in Nederland

De Bijenkorf in Amsterdam en het Muiderslot in Muiden zijn zomaar twee voorbeelden van de ruim 55.000 rijksmonumenten die ons land telt. Rijksmonumenten zijn bouwwerken of constructies zoals bijvoorbeeld bruggen en hunebedden, die door de rijksoverheid zijn ingeschreven in een zogenaamd monumentenregister. De meeste rijksmonumenten zijn verrassend genoeg woonhuizen. Nederland telt er ruim 33.000! Een object wordt niet zomaar aangeschreven als rijksmonument. Daarvoor moet het aan een aantal wettelijke voorwaarden voldoen: het moet minstens 50 jaar oud zijn, van nationaal belang zijn en een unieke waarde bezitten. Pas dan wordt een monument beschermd op grond van de Monumentenwet 1988. Bij sommige monumenten prijkt een blauwwit monumentenschildje op de gevel (zie afbeelding inleiding). In het UNESCO-verdrag van 1954 is afgesproken dat deze gebouwen in tijden van oorlog en ander rampspoed beschermd moeten worden.

Vergunningen voor restauratie van een rijksmonument

De eigenaar van een rijksmonument krijgt te maken met allerlei rechten en plichten. Plaatsing op een monumentenlijst betekent enige beperking van het eigendomsrecht. Zo heeft een eigenaar een vergunning nodig als hij zijn pand wil restaureren, verbouwen of slopen. Deze vergunning moet hij bij de gemeente aanvragen. Die beschikt vaak over een zogenoemde monumentenverordening en geeft dan de vergunning zelf af. Beschikt de gemeente niet over zo'n monumentenverordening, dan beslist de Rijksdienst voor de Monumentenzorg (RDZM) over de aanvraag. Is de vergunning eenmaal verkregen dan is de eigenaar vrij om in zee te gaan met elke willekeurige aannemer. Daar zijn verder geen regels voor. De overheid wil met een vergunningenstelsel de cultuurhistorische waarde van woningen zoveel mogelijk in stand houden. Ook voor kleinere werkzaamheden, zoals bijvoorbeeld het reinigen van de gevel of het verwijderen van een versleten pannendak, kan een vergunning nodig zijn. Het is daarom altijd verstandig om vooraf bij de gemeente te informeren of de uit te voeren werkzaamheden vergunningsplichtig zijn.

Onderhoud en restauratie van een rijksmonument

Het overgrote deel van de Nederlandse monumentenvoorraad dateert van vóór 1850. Om van deze objecten te kunnen blijven genieten, is regelmatig onderhoud noodzakelijk. Op die manier kunnen ingrijpende restauraties voorkomen worden. De overheid is van mening dat monumenteneigenaren vaak teveel besparen op onderhoud, waardoor het monument na verloop van tijd gerestaureerd moet worden. Daarom heeft zij in 2006 twee bestaande regelingen omtrent restauratie en onderhoud in elkaar geschoven tot één rijkssubsidieregeling die planmatig onderhoud van rijksmonumenten door eigenaren stimuleert: Besluit rijkssubsidiëring instandhouding monumenten (Brim). In het Brim staat goed en planmatig onderhoud centraal, zodat restauratie slechts incidenteel nodig is.

Het RDZM geeft brochures uit waarin praktische informatie is opgenomen over hoe monumenten het beste onderhouden en zonodig gerestaureerd kunnen worden. Bovendien hebben alle provincies hun eigen monumentenwacht, een onafhankelijk adviesorgaan voor eigenaren van monumenten. Medewerkers van deze stichting adviseren eigenaren en beheerders van archeologische en landschappelijke monumenten en gebouwen om ze voor verval te behoeden. Door onkunde kunnen goedbedoelde hersteloperaties bij gebouwen leiden tot grote problemen. Oude baksteen en mortel waren vroeger bijvoorbeeld veel elastischer, waardoor minder gevaar was voor scheurvorming en vorstschade.

Subsidies voor rijksmonumenten

Onderhoud kost geld. Eigenaren van rijksmonumenten kunnen daarom overheidssubsidie aanvragen voor onderhoud en restauratie van hun pand. De hierboven al genoemde Brim-regeling werkt als volgt. Eigenaren van woonhuizen en boerderijen zonder agrarische functie kunnen een lening met een lage rente aanvragen, de zogenaamde Restauratiefondshypotheek. Deze lening wordt verstrekt door het Nationaal Restauratiefonds, een fonds dat zich inzet voor behoud van cultuurhistorisch waardevolle panden. Deze hypotheek met een lage rente dekt 70% van de fiscaal aftrekbare kosten, zoals bijvoorbeeld kosten die door de eigenaar gemaakt worden om die onderdelen van een rijksmonument die een monumentale waarde bezitten, te herstellen of in stand te houden. Om hiervoor in aanmerking te komen moet wel aan een aantal voorwaarden worden voldaan (zie www.monumenten.nl).

Eigenaren van andere monumenten, zoals bijvoorbeeld molens en kastelen, kunnen in aanmerking komen voor een subsidie ten behoeve van de instandhouding van een beschermd monument voor een periode van zes jaar. De uitvoering van het Brim is in handen van de RDMZ en het Nationaal Restauratiefonds. Subsidieverlening loopt dus niet meer via de gemeente. De overheid hoopt met het Brim een klantvriendelijker regeling te hebben gecreëerd. De oude regelingen voor financiële ondersteuning waren complex, ondoorzichtig en tijdrovend. De Brim-procedure verloopt op deze manier sneller.

Bezuinigingen kabinet-Rutte

Monumenteigenaren moeten wel rekening houden met de bezuinigingsdrift van de overheid. Zo is de subsidiepot voor het onderhoud van monumenten voor 2011 nu (eind oktober) al leeg. Bovendien liggen er voorstellen de aftrek van de onroerendezaakbelasting (OZB), de premies voor de opstalverzekering, de waterschapsbelasting en een deel van de afschrijving voor deze doelgroep af te schaffen.