Olijfboom: de heilige boom uit de Oudheid

Olijfbomen. De olijfboom is één van de oudste cultuurgewassen op aarde. Zijn vruchten en olie behoren naast graan en wijn tot de oudste bekende voedingsmiddelen van onze beschaving. In dit artikel leest en leert U meer over de olijfboom en zijn vruchten en oliën.

De heilige boom van de oudheid

De olijfboom is een van de oudste cultuurgewassen op aarde. Zijn vruchten en olie behoren naast graan en wijn tot de oudste bekende voedingsmiddelen van onze beschaving. Het citaat in de marge schreef Sophocles in zijn 'Oedipus te Colonus', in 400 v. Chr., een tijd waarin de olijfboomcultuur al kon terugblikken op een eeuwenlange traditie, die niet alleen leefde rond het mare nostrum, zoals de oude Romeinen "hun" geliefde Middellandse Zee noemden, maar ook op ele andere plaatsen uit de Oudheid, zoals Klein-Azië, Noordwest-Afrika en Egypte.

Gewas met een lange traditie

De olijfboom en zijn producten liggen aan de basis en maken al 6000 jaar lang deel uit van de cultuur der volkeren uit Klein-Azië en rondom de MIddellandse Zee, van de Oudheid tot aan nu. Het verband tussen een hoogontwikkelde cultuur en de waardering voor de olijfboom is beslist niet enkel een speling van de natuur: Athene, de beschermgodin van de olijfboom is ook de godin van de wijsheid, Aristoteles filosofeerde over de boom en Plato kende meer waarde toe aan de olijf dan aan gelijk welk ander voedingsmiddel. "Met uitzondering avn de wijnstok", meldt Plinius de Oudere, de grote historicus en schrijver uit het oude Rome in zijn omvangrijke Naturalis Historias, "bestaat er geen andere plant waarvan de vruchten zo belangrijk zijn als die van de olijfboom".

Veelzijdig gebruik

Plinius schonk niet alleen aandacht aan de olijf en haar olie als voedingsmiddel, maar ook aan de vele andere gebruiksmogelijkheden. Olijfolie werd gebruikt bij de lichaamsverzorging en in de geneeskunde aangewend als zalf. In de Oudheid was men er immers van overtuigd dat men door de olie op de huid te smeren verzekerd was van een lang leven en een goede gezondheid.

Een stelling die, zoals we nu weten, volkomen terehct was. Olijfolie werd ook nog gebruikt voor de verlichting met olielampen en als conserveringsmiddel in vele gerechten.

Veteraan onder de planten

De olijfboom behoort net als de vlier, de jasmijn of de es tot het geslacht van de olijfachtigen ,de Oleaceae. Er bestaan ongeveer twintig soorten olijfbomen, die inheems zijn in troppisch en Midden-Azië, Afrika, het Middellandse-Zeegebied, Australië en Nieuw-Caledonië, een eiland dat ongeveer1500 km ten oosten van de vijf continenten licht.

Als cultuurgewas is de belangrijkste soort de echte olijfboom, die door de beroemde botanicus Carl von Linné (1707 - 1778) Olea Europaea L. gedoopt werd. Olea is afgeleid van oleum, het Latijnse woord voor olie.

Oorspronkelijk groeide de echte olijfboom in het oostelijke Middellandse-Zeegebied. Vandaag de dag groeit hij echter in vele landen en in alle werelddelen met geschikte klimatologische omstandigheden.

Olijfbomen kunnen letterlijk een bijbelse ouderdom bereiken. In Griekenland bijvoorbeeld groeien bomen die meer dan 2000 jaar oud zijn en in de tuin van Getsemane, op de westelijke helling van de legendarische olijfberg van Jeruzalem, staan olijfbomen in wier schaduw Christus en zijn leerlingen nog gerust zouden Hebben. Ook in Noord-Afrika en in de omgeving van Marseille staan vertegenwoordigers van de Olea Europaea met jaarringen die wijzen op een leeftijd van meer dan duizend jaar.

Identiteitskaart Olea Europaea L.

Altijdgroene boom uit de familie van de olijfachtigen, de Oleaceae, die meer dan 1000 jaar oud wordt. De echte olijfboom bereikt een hoogte tussen de 10 en de 16 meter. Karakteristiek zijn de knoestige, diep gegroefde stam en de weelderige, zilverachtige kruin. Bij jonge bomen is de stam nog glad en grijs, maar ider jaar wordt hij donkerder, knoestiger en krommer. De bladeren zijn altijdgroen en worden om de drie jaar vernieuwd.

Ze voelen leerachtig aan, doen door hun vorm en grootte denken aan wilgenbladeren, zijn aan de onderkant behaarden zilvergrijs. Van april tot juni hangen kleine, witte bloesems in trossen van de takken naar beneden en verspreiden een zoete, aangename lucht. De vrucht van de olijfboom is een op een pruim lijkende steenvrucht met een dun vel en zeer olierijk vruchtvlees (tot 50%). De harde steen bevat meestal slechts een olierijk zaadje.

Thuis aan de Middellandse Zee

Zon, stenen, droogte, rust en eenzaamheid zijn volgens een oude Italiaanse boerenwijsheid de vijf voorwaarden voor het goed gedijen en vruchten dragen van een olijfboom. Daarom doet dit cultuurgewas het goed zowel in een vlakte als op heuvelland en in alle soorten grond, ookal zijn die nog zo stenig, droog en schraal. Het gematigde klimaat van het gebied rond de Middellandse Zee met geringe temperatuurschommelingen, lange, hete, droge zomers en milde winters met relatief weinig regen en nachtvorst biedt voor de Olea europaea de ideale groeiomstandigheden. Het is dan ook begrijpelijk dat in de landen rondom de Middellandse Zee meer dan 80% van de wereldwijd 800 miljoen stuks olijfbomen groeit.

Hoewel de olijfboom tegenwoordig op ieder continent te vinden is, ligt zijn belangrijkste thuishaven in zijn oorspronkelijke ontstaansgebied: de mediterrane regio.

De olijfboom: een dappere en taaie overlevingskunstenaar

Niet enkel door zijn lange levensduur is deze altijdgroene boom met zijn weelderige, zilvergrijsachtige kruin en zijn knoestige stam, aan de voet waarvan een deel van de machtige wortels tevoorschijn komt, een echte veteraan. Ook wat betreft taaiheid en weerstand stelt de olijfboom veel van zijn plantaardige collega's letterlijk in de schaduw. De heilige boom uit de Oudheid is buitengewoon vitaal: hij trotseert zowel felle hitte en droogte als ijzige koude en strenge vorst.

In de zomermaanden, wanneer er weinig neerslag is, voedt de olijfboom zich met de watervoorraad in de grond, die hij met zijn talrijke fijne worteltjes diep onder de aarde - tot zelfs zes meter - opspoort. Dat klinkt armoedig, maar voor de Olea europaea zijn het precies de goede omstandigheden: te veel vocht en overvloedige en langdurige regen, vooral tijdens de bloeitijd in het voorjaar, zijn schadelijk voor de boom en verminderen de oogstresultaten.

Ook aan koude omstandigheden biedt de olijfboom dapper het hoofd. Opdat hij genoeg vruchten zou dragen, moet het kwik voor deze boom in de winter op korte termijn net onder het vriespunt zakken.

Te grote en te lang aanhoudende koude is, net als te erge droogte, ook voor de taaie olijfboom niet draaglijk. In zeldzame gevallen gebeurt het echter dat de stam van de olijfboom uitdroogt en de takken geen water en voedingsstoffen meer krijgen. Dan is de olijfboom de ongunstige klimatologische omstandigheden te slim af en ontspruit hij opnieuw uit zijn wortelnetwerk rondom de stam. Zo ontstaat er een nieuwe boom, die na twintig jaar vruchtbaar is.

Veel liefhebbers van olijven en olijfolie zien in de olijfboom een anarchistisch individu met een heel eigen karakter. Sommige olijfboeren beweerden zelfs dat hun bomen gezichten hadden. Zo konden ze elke boom herkennen en een naam geven.

Als een feniks uit de as

Tijdens de winter van 1956 werd Zuid-Frankrijk getrofefn door ongewoon strenge en langdurige vorst. Als gevolg daarvan kleurden de bladeren van de olijfbomen zwart, vielen af en werden de takken broos. De enige oplossing die de olijfboeren nog zagen, was brandhout maken van hun bevroren bomen. Maar de eerste lentedagen verwarmden amper de grond of aan de afgestorven gewaande olijfbomen verstenen jonge, zachtgroene loten, die zich een weg naar de zon begonnen te banen dwars door het gespleten, zwarte hout heen.

In de herst droegen de olijfbomen weer vrucht, zij het niet zo rijkelijk als in de jaren daarvoor.

De olijfboom het hele jaar door

In april komt de olijfboom opnieuw tot leven. Aan de takken die het jaar daarvoor gegroeid zijn, komen knoppen, waaruit tot oktober nieuwe loten ontspruiten, en de eerste bloemhoofdjes gaan open. Tot in juni, afhankelijk van de standplaats en het klimaat, is de olijfboom beladen met piepkleine, witte bloempjes, die in pluimen van de takken naar beneden hangen en de lucht bezwangeren met hun zoete, aangename geur. In die periode lijkt het alsof de anders zilvergroene boom door de vele bloesems een ivoorkleurig kleedje draagt. De bestuiving gebeurt door de wind en niet door insecten. Hoewel de olijfboom heel weelderig bloeit, worden meestal slechts enkele bloesems bevrucht.

Gewoonlijk groeien er een paar olijven op een twintigtal bloesems. Zodra de bloempjes beginnen te verwelken, ontwikkelen zich rond juni uit de vruchtbeginsels van de bevruchte bloesems kleine vruchtzettingen, slechts een speldenkop groot. Langzaamaan groeit dan tijdens de zomer het almaar dikker worden de vruchtvlees rond de pit.

Rijpingstijd

In de warmste periode van het jaar moet de taaie olijfboom hitte en droogte trotseren en heeft de boom een groot deel van zijn krachten nodig om met zijn wortels diep in de grond op zoek te gaan naar water om te overleven. In die tijd groeit de boom trager en verloopt ook het rijpingsproces van de vruchten een stuk langzamer. In de herst tonen de vruchten eindelijk hun geelachtige uiterlijk tegen een achtergrond van zachtgroen: het uiteindelijke rijpingsproces begint.

De vruchtsuikers en -zuren in de olijf worden omgezet in olijfolie. Biologen noemen dat omzettingsproces lipogenese (afgeleid van lipiden, vetten). De olie wordt aangemaakt om de olijven weerstand te geven tegen verzengende hitte en zo de vermeerdering van de planten te verzekeren. Een slimme zet van de natuur, waarvan de mensheid al duizenden jaren dankbaar gebruikmaakt.

Kleurenspel

De aanmaak van olie is uiterlijk zichtbaar in de voortdurend veranderende vruchtkleur. Onrijpe "groentjes" worden violetkleurige jongelingen, die steeds donkerder worden naarmate het rijpingsproces vordert. Tijdens dat proces maken de olijven voortdurent olie aan. ALs ze volledig rijp zijn, bedraagt het olieaandeel, afhankelijk van de soort, tussen de 15 en de 35%. De vrucht komt dan gemakkelijk los van de tak, waarmee hij stevig vergroeid is zolang hij niet helemaal rijp is.

Vanaf oktober, afhankelijk van de regio en de gewenste rijpingsgraad, kan de oogst beginnen. Het precieze tijdstip daarvoor verschilt sterk van land tot land, van jaar tot jaar en zelfs van de ene olijfgaard tot de andere. De vruchten moeten in elk geval geplukt worden voor de eerste vorst. Daarna begint de olijfboom aan zijn welverdiende winterrust en doet hij krachten op voor de volgende lente.

Olijfboom in zijn verschillende levensfasen

Behalve seizoensgebonden cycli kent de olijfboom ook verschillende groeiperioden in zijn leven. Tijdens de eerste vijf tot zeven jaar ontwikkelt dde boom zich zonder vruchten te dragen. Vanaf het zevende tot het twintigste jaar groeit hij gestadig verder en brengt hij zijn eerste vruchten voort. Vanaf ongeveer twintig jaar is de boom optimaal vruchtbaar, met een oogstopbrengst van gemiddeld 40 kg olijven per boom.

Vanaf 35 jaar is de olijfboom volledig ontwikkeld en draagt hij gedurende de volgende honderd jaar regelmatig vruchten. De oogst is echter niet elk jaar even overvloedig. Die zogenaamde 'wisseljaren in productie' heeft het gewas nodig om op krachten te komen en daarna weer volop vruchten te gaan dragen. Vanaf 150 jaar begint de boom langzaam te verouderen. De oogstopbrengst neemt af, de onderste takken sterven af en soms splijt de stam. © 2007 - 2009 Hikari, gepubliceerd in Diversen (Huis en Tuin) op 11-06-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hikari is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Olijven, gezond en veelzijdig: Ook in Nederland worden er steeds meer olijven gebruikt in ons eten. Hoe komt het dat wij kunnen genieten van deze lekkernij, wat is er voor nodig om een olijf eetbaar te maken…
• Olijfolie, het vruchtensap van de goden I: Olijfolie, de kostbare nectar der goden, werd al in de Oudheid vereerd als een heilig, kostbaar en waardevol product voor de gezondheid. Lees en leer in de komende…
• De Maretak, een veel voorkomend verschijnsel in de bomen: Bij veel mensen is de Maretak niet erg bekend. Het is wel een veel voorkomend verschijnsel in bomen. U heeft er vast wel eens een gezien.
• Olijfolie: de beginselen: Olijfolie. Welk persoon heeft dit nou niet in de keuken staan? Niet alleen heeft olijfolie als doel het eten op smaak te brengen, maar heeft het ook zijn doel als medicijn. In dit a…
• Israëlische bomen zenden bericht als ze water nodig hebben: Israëlische wetenschappers hebben een nieuw elektronisch apparaat ontwikkeld dat in de stam van een boom geplaatst wordt en wanneer het waterniveau…